زۆر جار گوێمان لە چەمکی داخستنی حکوومەتی ئەمەریکا بووە، بەڵام کەمجاج بەراستی دەزانین داخستنی حکوومەت لە ئەمەریکا مانایی چییە، ئەمەش پرسێکی گرنگە و دەبێت روون بکرێتەوە.
چەمکی “داخرانی حکوومەت” لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا یەکێکە لە دیاردە سیاسییە ئاڵۆزەکان کە جاروبار ڕوودەدات و سەرنجی جیهان بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. ئەم بابەتە کاتێک دێتە پێشەوە کە کۆنگرێسی ئەمەریکا و سەرۆک ناتوانن لەسەر یاسای بودجە بۆ ساڵی دارایی نوێ ڕێکبکەون.
لە خوارەوە بە وردی تیشک دەخەینە سەر ڕەهەندەکانی ئەم بابەتە:
1. داخرانی حکوومەت بە ڕاستی واتای چییە؟
لە ئەمەریکا، بەپێی دەستوور و یاسای (Antideficiency Act)، دەزگا فیدراڵییەکان ناتوانن هیچ پارەیەک خەرج بکەن یان گرێبەست واژۆ بکەن ئەگەر یاسای بودجەیان بۆ پەسەند نەکرابێت. کاتێک کۆنگرێس (کە لە نوێنەران و پیران پێکدێت) نەتوانێت لەسەر بڕی پارەی تەرخانکراو ڕێکبکەوێت، حکومەت ناچارە چالاکییە “نابنەڕەتییەکانی” خۆی ڕابگرێت.
2. بۆچی ئەمە ڕوودەدات؟ (ململانێی سیاسی)
هۆکاری سەرەکی هەمیشە سیاسییە. لە سیستەمی ئەمەریکادا، دەبێت هەردوو پارتی کۆماری و دیموکرات لەسەر چۆنییەتی خەرجکردنی پارە ڕێکبکەون. زۆرجار یەکێک لە پارتەکان “بودجە” وەک کارتێکی فشار بەکاردەهێنێت بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتێک لە پرسێکی دیکەدا (بۆ نموونە: کۆچی نایاسایی، هاوکاری سەربازی بۆ وڵاتان، یان بیمەی تەندروستی). ئەگەر تا کاتژمێر 12ی شەوی کۆتا ڕۆژی ساڵی دارایی ڕێکنەکەون، حکومەت دادەخرێت.
3. چی دادەخرێت و چی بە کراوەیی دەمێنێتەوە؟
لە کاتی داخراندا، فەرمانبەرانی فیدراڵی دەکرێن بە دوو بەشەوە:
فەرمانبەرانی بنەڕەتی (Essential): ئەمانە لە کارەکانیان بەردەوام دەبن چونکە پەیوەندییان بە ئاسایشی نیشتمانی و ژیانی هاووڵاتیانەوە هەیە. وەک: سوپا، پۆلیسی فیدراڵی (FBI)، پاسەوانی سنوور، چاودێرانی فڕینی فڕۆکە، و کارمەندانی نەخۆشخانە حکومییەکان. ئەمانە کار دەکەن بەڵام مووچەکانیان وەرناگرن تا کاتی کۆتاییهاتنی داخرانەکە.
فەرمانبەرانی نابنەڕەتی (Non-essential): ئەمانە دەنێردرێنە ماڵەوە و مۆڵەتی بێمووچەیان پێدەدرێت (Furlough). وەک: کارمەندانی مۆزەخانەکان، پارکە نیشتمانییەکان، فەرمانگەکانی پێدانی پاسپۆرت، و بەشێکی زۆری کارگێڕییەکان.
4. کاریگەرییەکانی داخران لەسەر ژیانی گشتی
کاریگەری ئابووری: داخرانی حکومەت زیانی ملیاران دۆلار لە ئابووری ئەمەریکا دەدات. گەشتوگوزار لە پارکە نیشتمانییەکان دەوەستێت، بازاڕەکان سست دەبن و متمانەی وەبەرهێنەران کەمدەبێتەوە.
دواکەوتنی خزمەتگوزارییەکان: مامەڵەی پاسپۆرت، ڤیزا، و قەرزی نیشتەجێبوون دوادەکەون.
گوزەرانی فەرمانبەران: سەدان هەزار خێزان کە سەرچاوەی بژێوییان مووچەی حکومییە، دەکەونە تەنگژەی داراییەوە چونکە ناتوانن قیستی خانوو یان کرێ بدەن تا کێشە سیاسییەکە چارەسەر دەبێت.
5. چۆن کۆتایی دێت؟
داخرانی حکومەت تەنها بە یەک ڕێگە کۆتایی دێت: ڕێککەوتنی سیاسی.یان دەبێت کۆنگرێس یاسایەکی بودجەی تەواو بۆ ساڵێک پەسەند بکات، یان یاسایەکی کاتی (Continuing Resolution – CR) واژۆ بکەن کە حکومەت بۆ ماوەی چەند هەفتەیەک بە کراوەیی بهێڵێتەوە تا لەو ماوەیەدا لەسەر بودجە گەورەکە ڕێکبکەون.
داخرانی حکوومەتی ئەمەریکا نیشانەیەکە بۆ “داڕمانی گفتوگۆی سیاسی” لە نێوان پارتەکاندا. هەرچەندە ئەمەریکا دەوڵەتێکی زلهێزە، بەڵام ئەم سیستەمە یاساییە وایکردووە کە بودجە ببێتە گەورەترین چەکی سیاسی بۆ فشار خستنە سەر لایەنی بەرامبەر، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی بەرژەوەندی گشتی و بژێوی خەڵکیش بێت.